Rozmowa z prof. dr hab. n. med. Joanną Zajkowską z Kliniki Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku z okazji Tygodnia Wiedzy o Półpaścu.
Większość z nas w dzieciństwie chorowała na ospę wietrzną. Dlaczego dziś tak często słyszymy, że każdy z nas jest zagrożony półpaścem?
Pokolenie dzieci szczepionych przeciwko ospie wietrznej dopiero dorasta. Obecni dorośli w większości nie byli szczepieni. Po przebyciu ospy wirus nie znika z organizmu – pozostaje w układzie nerwowym w formie utajonej i może ulec reaktywacji, gdy dochodzi do spadku odporności.
Dzieje się tak m.in. w przebiegu chorób nowotworowych i autoimmunologicznych, ale także wraz z naturalnym starzeniem się organizmu. Po 65. roku życia słabnie zdolność radzenia sobie z zakażeniami wirusowymi. Wówczas wirus „budzi się” i wzdłuż nerwów czuciowych dociera do skóry. Objawia się to zmianami skórnymi typowymi dla półpaśca oraz bardzo silnym bólem.
O ile ospa wietrzna w dzieciństwie zwykle nie była groźna, o tyle półpasiec u dorosłych może być poważnym problemem.
Przebieg zakażenia bywa łagodny, ale może też mieć bardzo ciężką postać. Wszystko zależy od lokalizacji zmian. Szczególnie niebezpieczny jest półpasiec oczny – obejmuje głowę i twarz, może zajmować rogówkę i prowadzić nawet do utraty wzroku. Towarzyszą mu silny ból głowy oraz znaczny obrzęk w okolicy oczodołu. Możemy mieć również do czynienia z półpaścem usznym, który może powodować ucisk na nerw twarzowy i jego porażenie.Najczęściej jednak zmiany dotyczą klatki piersiowej – od połowy pleców do przedniej ściany klatki piersiowej. Pojawia się silny ból oraz pęcherze, które mogą ulec nadkażeniu bakteryjnemu.
Czy półpasiec może pojawić się w innym miejscu, na przykład na nodze?
Tak, półpasiec kończyn zdarza się, ale zdecydowanie rzadziej. Najczęściej zajmuje tułów – połowę przodu i połowę pleców, stąd jego nazwa. Kolejną typową lokalizacją są okolice twarzy i głowy.
Wygląda na to, że groźniejsze od samej choroby są jej powikłania.
Sama choroba jest bardzo bolesna i uciążliwa. Powikłaniem może być nadkażenie bakteryjne zmian skórnych oraz utrwalenie bólu w postaci bólu neuropatycznego.
Ten przeszywający, palący ból jest wyjątkowo trudny do leczenia, może utrzymywać się przez wiele miesięcy, wymaga intensywnej terapii i jest bardzo ciężki do zniesienia.
Często mówi się, że osoby chore na półpasiec powinny być izolowane. Skoro jest to reaktywacja własnego wirusa, skąd takie zalecenia?
Jeśli obecne są zmiany skórne, które się złuszczają, teoretycznie możliwe jest tzw. zakażenie pyłowe, choć zdarza się to rzadko.
Największym źródłem zakażenia pozostaje jednak osoba chora na ospę wietrzną. Sam półpasiec nie jest chorobą zakaźną w klasycznym znaczeniu – to nasz własny wirus, który ulega reaktywacji.
Kto choruje najczęściej i jak przebiega choroba?
W Polsce notuje się ponad 100 tysięcy zachorowań rocznie. Szacuje się, że co trzecia osoba w wieku senioralnym może zachorować na półpasiec.
Choroba zwykle zaczyna się od parestezji, czyli zaburzeń czucia – najczęściej w obrębie klatki piersiowej. Następnie pojawia się ból. Zanim wystąpią zmiany skórne, objawy mogą sugerować chorobę serca lub dolegliwości ze strony kręgosłupa.
Dopiero pojawienie się pęcherzyków pozwala na jednoznaczne rozpoznanie. Przebieg może być bardzo różny – od łagodnego do wyjątkowo uciążliwego.
Większość pacjentów leczymy ambulatoryjnie, stosując leki przeciwwirusowe i przeciwbólowe. W cięższych przypadkach, u osób starszych lub przy zajęciu głowy, konieczna bywa hospitalizacja i leczenie dożylne.
Czy choroby współistniejące zwiększają ryzyko zachorowania?
Tak. Leczenie chorób autoimmunologicznych i nowotworowych wiąże się z immunosupresją, czyli osłabieniem układu odpornościowego, co sprzyja reaktywacji wirusa.
Cukrzyca – często współistniejąca z nadmierną masą ciała – również obniża odporność. Szczególnie zagrożone są osoby przyjmujące sterydy oraz inne leki immunosupresyjne.
Mamy skuteczną broń przeciw półpaścowi. Kto i na jakich zasadach powinien się zaszczepić?
Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom po 65. roku życia, ponieważ w tej grupie wiekowej ryzyko zachorowania jest najwyższe. Szczepionka jest bezpłatna dla osób po 65. roku życia z wybranymi chorobami współistniejącymi, a refundowana w 50% dla osób po 18. roku życia z określonymi schorzeniami. W praktyce szczepienie rekomenduje się wszystkim po 50. roku życia, ponieważ już wtedy zaczyna stopniowo słabnąć odporność.
A co z osobami, które już chorowały na półpasiec oraz z pacjentami onkologicznymi lub po przeszczepach?
Przebycie półpaśca nie chroni przed kolejnym zachorowaniem – można chorować nawet kilka razy. Dlatego po ustąpieniu objawów klinicznych zaleca się szczepienie. Szczepionka przeciwko ospie wietrznej jest szczepionką żywą i nie może być stosowana u pacjentów onkologicznych. Natomiast szczepionka przeciw półpaścowi zawiera jedynie fragmenty wirusa i jest bezpieczna dla tych chorych. Jedynym ograniczeniem może być słabsza odpowiedź immunologiczna w trakcie intensywnego leczenia – dlatego optymalny termin szczepienia powinien ustalić lekarz prowadzący.
Szczepionka zawiera adiuwant. Czym on jest?
Adiuwant to substancja, która wzmacnia i wydłuża działanie szczepionki.
Jak długo utrzymuje się ochrona?
Dysponujemy już 11-letnimi obserwacjami. Szczepienie chroni przed zachorowaniem, a jeśli półpasiec mimo wszystko się pojawi, jego przebieg jest zdecydowanie łagodniejszy. Skuteczność w zapobieganiu powikłaniom, zwłaszcza bólowi neuropatycznemu, wynosi 80–90 procent.
Trwa Tydzień Wiedzy o Półpaścu. Jaką rolę odgrywa edukacja?
Edukacja ma kluczowe znaczenie. Wielu pacjentów nie wie, skąd bierze się półpasiec i że istnieje możliwość szczepienia – również w aptece. Farmaceuta często jest pierwszym specjalistą, do którego trafia pacjent, i może wskazać dostępne formy profilaktyki.
Rzetelnych informacji warto szukać na stronach takich instytucji jak Główny Inspektorat Sanitarny oraz Państwowy Zakład Higieny. To wiarygodne źródła wiedzy o szczepieniach, ich dostępności i refundacjach.
