Klasyczna cytologia przestanie być podstawowym badaniem przesiewowym finansowanym przez NFZ. Od 1 sierpnia 2026 roku zastąpi ją nowocześniejszy test HPV HR, który skuteczniej wykrywa zagrożenie rozwojem raka szyjki macicy. Zmiana obejmie ponad 10 milionów Polek.
Ministerstwo Zdrowia oraz Narodowy Fundusz Zdrowia zmieniają zasady programu profilaktyki raka szyjki macicy. Najważniejsza modyfikacja dotyczy sposobu wykrywania zmian mogących prowadzić do nowotworu. Zamiast klasycznej cytologii jako pierwszego badania wykonywany będzie test molekularny HPV HR, który sprawdza obecność wysokoonkogennych typów wirusa brodawczaka ludzkiego.
Nowe przepisy zaczną obowiązywać 1 sierpnia 2026 roku. Zarządzenie prezesa NFZ w tej sprawie zostało już opublikowane.
Cytologia nie znika całkowicie. Zmieni się jej rola
Pacjentki nie muszą obawiać się, że cytologia zostanie całkowicie wycofana. Badanie nadal będzie wykorzystywane, ale na kolejnym etapie diagnostyki.
Jeżeli test HPV HR da wynik dodatni, z tego samego pobranego materiału zostanie wykonana cytologia na podłożu płynnym (LBC – Liquid Based Cytology). Pozwala ona dokładniej ocenić komórki szyjki macicy i wykryć ewentualne zmiany przednowotworowe lub nowotworowe.
Dzięki takiemu podejściu lekarze mogą szybciej zidentyfikować kobiety wymagające dalszej diagnostyki.
Kto będzie mógł wykonać test HPV HR?
Program badań przesiewowych nadal będzie obejmował kobiety w wieku 25–64 lata.
Na badanie:
- nie będzie potrzebne skierowanie,
- będzie można zapisać się przez Internetowe Konto Pacjenta (IKP) oraz aplikację mojeIKP,
- będzie można zgłosić się bezpośrednio do placówek realizujących program profilaktyczny.
Test HPV HR będzie wykonywany w poradniach ginekologicznych. Możliwe będzie także pobieranie wymazów w podstawowej opiece zdrowotnej (POZ) przez położne, które ukończą odpowiednie szkolenia.
Jak często będzie wykonywane badanie?
Częstotliwość kontroli będzie zależała od wyniku testu oraz indywidualnego ryzyka pacjentki.
Ujemny wynik HPV HR – kolejne badanie standardowo po 5 latach.
- Dodatni wynik HPV HR– dalsza diagnostyka i częstsza kontrola, często po roku.
- Dla niektórych grup kobiet, m.in. z dodatkowymi czynnikami ryzyka, przewidziano krótsze odstępy między badaniami.
Do grup wymagających szczególnej kontroli należą m.in. kobiety z obniżoną odpornością, w tym pacjentki zakażone HIV lub przyjmujące leki immunosupresyjne.
Dlaczego HPV HR zastępuje klasyczną cytologię?
Decyzja o zmianie programu profilaktyki opiera się na wynikach badań naukowych. Polski pilotaż przeprowadzony w latach 2019–2023 objął ponad 33 tysiące kobiet. Wyniki opublikowane w czasopiśmie „The Lancet Regional Health – Europe” wykazały, że test HPV HR jest niemal dwukrotnie skuteczniejszy od klasycznej cytologii w wykrywaniu stanów przedrakowych szyjki macicy.
Eksperci wskazują, że główną przyczyną rozwoju raka szyjki macicy jest przetrwałe zakażenie wirusem HPV o wysokim potencjale onkogennym. Test HPV HR pozwala wykryć obecność wirusa jeszcze zanim dojdzie do poważnych zmian w komórkach.
Jak podkreślają specjaliści, dodatni wynik testu HPV HR nie oznacza raka. Informuje jedynie, że kobieta znajduje się w grupie podwyższonego ryzyka i wymaga dokładniejszej obserwacji.
Co dzieje się po wykryciu nieprawidłowości?
Jeśli badania wykażą niepokojące zmiany w komórkach szyjki macicy, pacjentka zostanie skierowana na pogłębioną diagnostykę. Może ona obejmować:
kolposkopię, czyli dokładne oglądanie szyjki macicy za pomocą specjalnego urządzenia,
kolposkopię z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego.
Dzięki temu lekarze mogą potwierdzić lub wykluczyć obecność zmian przednowotworowych albo raka.
Co z kobietami, które zrobią cytologię przed zmianą przepisów?
NFZ przewidział okres przejściowy. Klasyczna cytologia będzie możliwa do wykonania do końca lipca 2026 roku. Badania rozpoczęte najpóźniej 31 lipca 2026 roku będą jeszcze rozliczane według dotychczasowych zasad, jednak nie dłużej niż do końca sierpnia.
Po zakończeniu rozliczania tych badań umowy na realizację klasycznej cytologii w ramach programu profilaktycznego wygasną.
Rak szyjki macicy nadal poważnym problemem
Rak szyjki macicy jest jednym z najczęściej występujących nowotworów u kobiet w Polsce. Każdego roku diagnozuje się tysiące nowych przypadków, a około 1600 kobiet rocznie umiera z powodu tej choroby. Lekarze podkreślają, że regularne badania przesiewowe mają ogromne znaczenie, ponieważ rak szyjki macicy rozwija się zwykle latami, a wykrycie zmian na wczesnym etapie daje bardzo duże szanse na skuteczne leczenie.
Nowy program ma zwiększyć skuteczność profilaktyki i pozwolić wykrywać zagrożenie wcześniej niż dotychczas. Eksperci apelują, aby kobiety nie rezygnowały z badań. Niezależnie od tego, czy będzie to cytologia, czy test HPV HR, regularna kontrola pozostaje najważniejszym elementem ochrony przed rakiem szyjki macicy.
Opracowanie: Dorota Tuńska
Źródło: Ministerstwo Zdrowia
