Choroba Alzheimera dotyka nie tylko pamięci. Stopniowo wpływa na samodzielność chorego, jego relacje z bliskimi i funkcjonowanie całej rodziny. W 2026 roku coraz większą rolę w walce z chorobą odgrywa wczesna diagnoza. Nowoczesne metody diagnostyczne i nowe terapie sprawiają, że moment rozpoznania Alzheimera może mieć dziś większe znaczenie niż kiedykolwiek wcześniej.
Alzheimer w Polsce. Problem może dotyczyć setek tysięcy osób
Według danych Alzheimer Europe przywołanych przez prof. Alinę Kułakowską na początku 2026 roku w Polsce na różne postacie otępienia choruje około 618 tys. osób. Choroba Alzheimera może odpowiadać za około 60–70 proc. wszystkich przypadków otępienia. Jednocześnie znacznie mniej osób ma formalnie postawioną diagnozę i pozostaje pod opieką systemu ochrony zdrowia.
To oznacza, że jednym z największych wyzwań pozostaje niedodiagnozowanie chorób otępiennych
Wiele osób zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy problemy z pamięcią i inne zaburzenia poznawcze zaczynają wyraźnie utrudniać codzienne życie. Tymczasem właśnie wczesne rozpoznanie nabiera obecnie szczególnego znaczenia.
Nie tylko problemy z pamięcią
Choroba Alzheimera kojarzona jest przede wszystkim z zapominaniem. Tymczasem wraz z jej rozwojem pojawiają się również problemy z orientacją, planowaniem i wykonywaniem codziennych czynności. Chory może z czasem potrzebować pomocy w organizacji dnia, przygotowywaniu posiłków, przyjmowaniu leków czy zarządzaniu finansami.
Choroba może wpływać także na zachowanie i emocje. U części pacjentów pojawiają się m.in. impulsywność, podejrzliwość, chwiejność emocjonalna czy zachowania agresywne. Stopniowa utrata pamięci autobiograficznej może prowadzić również do zaburzenia poczucia własnej tożsamości.
Konsekwencje odczuwa cała rodzina. Bliscy często przez wiele lat pełnią rolę opiekunów, co wiąże się z dużym obciążeniem emocjonalnym i organizacyjnym.
Dlaczego wczesna diagnoza Alzheimera jest tak ważna?
Jeszcze do niedawna możliwości leczenia choroby Alzheimera koncentrowały się przede wszystkim na łagodzeniu jej objawów. Dziś sytuacja zaczyna się zmieniać. Pojawiły się terapie wpływające na jeden z mechanizmów rozwoju choroby, które u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów mogą spowalniać jej postęp. Nie zatrzymują jednak choroby i nie cofają już powstałych objawów.
Co szczególnie ważne, takie leczenie jest przeznaczone dla pacjentów znajdujących się we wczesnym, objawowym stadium choroby – z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi albo łagodnym otępieniem i potwierdzoną patologią amyloidową. Dlatego pacjent, który otrzyma diagnozę dopiero w zaawansowanym stadium, może mieć znacznie mniej możliwości terapeutycznych.
Badanie krwi może pomóc w diagnostyce
Diagnostyka choroby Alzheimera również szybko się zmienia. Do niedawna szczególne znaczenie miały badania płynu mózgowo-rdzeniowego oraz specjalistyczne badania PET. Nadal pozostają one ważnymi elementami diagnostyki, ale coraz większą rolę zaczynają odgrywać biomarkery oznaczane we krwi, m.in. fosforylowane białko tau – p-tau181 i p-tau217.
To istotna zmiana, ponieważ pobranie krwi jest zdecydowanie mniej inwazyjne i łatwiejsze do przeprowadzenia u większej liczby pacjentów. Nie oznacza to jednak, że każdy może po prostu wykonać badanie krwi i na jego podstawie rozpoznać Alzheimera.
Biomarkery powinny być interpretowane w kontekście objawów i oceny lekarskiej. W niektórych przypadkach konieczne może być dodatkowe potwierdzenie obecności patologii amyloidowej za pomocą badania płynu mózgowo-rdzeniowego lub PET.
Czy zdrowa osoba powinna zbadać się na Alzheimera?
Eksperci podkreślają, że obecnie nie zaleca się powszechnego wykonywania biomarkerów u osób bez objawów klinicznych. Dodatni wynik u osoby, która nie ma żadnych objawów, mógłby powodować ogromny stres, a obecnie nie ma zatwierdzonego leczenia przeznaczonego dla całkowicie bezobjawowej fazy choroby.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy pojawiają się niepokojące objawy. Wtedy odpowiednio dobrana diagnostyka może pomóc ustalić ich przyczynę. Warto pamiętać, że nie każdy problem z pamięcią oznacza chorobę Alzheimera. Zaburzenia poznawcze mogą mieć różne przyczyny, również takie, które można leczyć.
Nowe leki na Alzheimera. Co naprawdę potrafią?
Terapie antyamyloidowe są jednym z najważniejszych nowych kierunków leczenia choroby Alzheimera. Są to przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko beta-amyloidowi.
W badaniach klinicznych wykazano, że u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów we wczesnym, objawowym stadium choroby mogą one spowalniać pogarszanie funkcji poznawczych i codziennego funkcjonowania o około 25–35 proc. w porównaniu z placebo, zależnie od konkretnego leku, badanej populacji i zastosowanej skali.
To bardzo ważne zastrzeżenie: 25–35 proc. nie oznacza poprawy sprawności o 25–35 proc. Chodzi o względne spowolnienie tempa postępu choroby. W praktyce pacjent może dłużej pozostawać na łagodniejszym etapie choroby i dłużej zachowywać większą samodzielność. Jednocześnie długoterminowe dane z rzeczywistej praktyki klinicznej są nadal ograniczone i wymagają dalszej oceny.
Nie każdy pacjent może otrzymać nowoczesne leczenie
Terapie antyamyloidowe wymagają bardzo dokładnej kwalifikacji. Przed rozpoczęciem leczenia konieczne jest m.in. potwierdzenie patologii amyloidowej, wykonanie rezonansu magnetycznego oraz ocena czynników wpływających na ryzyko powikłań, w tym genotypu APOE. Pacjent wymaga również monitorowania podczas terapii.
Jednym z możliwych powikłań są tzw. ARIA, czyli nieprawidłowości obrazowe związane z terapią amyloidową. Mogą one obejmować m.in. obrzęk mózgu i mikrokrwawienia. Dlatego leczenie powinno być prowadzone w odpowiednio przygotowanych ośrodkach.
Czy nowe leki są dostępne w Polsce?
Lekanemab i donanemab zostały dopuszczone do stosowania w Unii Europejskiej w ściśle określonej grupie pacjentów. Sama rejestracja europejska nie oznacza jednak automatycznej refundacji w Polsce.
Według przekazanych materiałów w Polsce terapie te nie są obecnie objęte refundacją. Ich wdrożenie wymagałoby stworzenia odpowiedniej ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej, zwiększenia dostępności badań biomarkerów i rezonansu magnetycznego oraz przygotowania ośrodków do bezpiecznego prowadzenia leczenia.
Co powinno się zmienić w polskim systemie?
Eksperci wskazują na potrzebę stworzenia spójnej ścieżki opieki – od lekarza rodzinnego, przez specjalistyczną opiekę ambulatoryjną, aż po wyspecjalizowane ośrodki zajmujące się chorobami otępiennymi.
Potrzebne są m.in. większa dostępność biomarkerów, odpowiednio przygotowane laboratoria i pracownie rezonansu magnetycznego oraz sieć ośrodków zdolnych do kwalifikowania i monitorowania pacjentów otrzymujących nowe terapie. Nie mniej ważna jest edukacja społeczeństwa. Bez niej pacjenci mogą zbyt długo zwlekać z szukaniem pomocy.
Wizyta u lekarza jest wskazana, gdy problemy z pamięcią lub innymi funkcjami poznawczymi:
• utrzymują się przez dłuższy czas,
• stopniowo się nasilają,
• zaczynają przeszkadzać w codziennym życiu,
• powodują problemy z organizacją dnia,
• utrudniają przyjmowanie leków lub wykonywanie innych codziennych czynności,
• niepokoją samego pacjenta albo jego bliskich.
Nie każdy problem z pamięcią oznacza Alzheimera. Każdy utrzymujący się i narastający problem warto jednak wyjaśnić. Jak podkreślają eksperci, wcześniejsze ustalenie przyczyny zaburzeń poznawczych daje większe możliwości odpowiedniego leczenia, rehabilitacji i zaplanowania dalszej opieki.
Diagnoza to nie koniec
Choroba Alzheimera pozostaje poważnym wyzwaniem dla pacjentów, rodzin i systemu ochrony zdrowia. Jednocześnie diagnostyka i leczenie wchodzą w nowy etap. Wczesne rozpoznanie nie oznacza, że chorobę można zatrzymać. Oznacza jednak więcej czasu na działanie. Dlatego nie warto ignorować utrzymujących się problemów z pamięcią. Rozmowa z lekarzem może być pierwszym krokiem do ustalenia ich przyczyny i zaplanowania dalszego postępowania.
