Choć wiosna kojarzy się z większą ilością światła i nową energią, dla wielu osób jest okresem zmęczenia, gorszej koncentracji i słabszej regeneracji. To właśnie zjawisko potocznie określane jest mianem „przesilenia wiosennego”.
Zmiana pory roku to dla organizmu realne wyzwanie adaptacyjne. Wydłuża się dzień, zmienia temperatura otoczenia, wzrasta aktywność i ilość bodźców środowiskowych. Ciało musi na nowo dostosować rytm pracy układu nerwowego, hormonalnego i odpornościowego.
Kluczową rolę odgrywa tutaj rytm dobowy regulowany przez oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA) oraz tzw. zegar biologiczny zlokalizowany w jądrze nadskrzyżowaniowym podwzgórza (SCN). Większa ilość światła wpływa m.in. na wydzielanie melatoniny oraz aktywność neuroprzekaźników związanych z energią, motywacją i samopoczuciem.
W okresie przesilenia organizm musi ponownie dostosować równowagę istotnych hormonów i neuroprzekaźników m.in.: melatoniny, kortyzolu, serotoniny, dopaminy, noradrenaliny.
Zmiany w rytmie wydzielania tych substancji mogą przejściowo wpływać na:
• poziom energii,
• jakość snu,
• koncentrację,
• zdolność regeneracji,
• odporność organizmu na stres psychiczny i fizyczny.
Dodatkowo wiele osób wchodzi w okres wiosenny po miesiącach mniejszej aktywności fizycznej, ograniczonej ekspozycji na światło słoneczne, mniej urozmaiconej diecie i przewlekłym przeciążeniu psychicznym. To właśnie dlatego w okresach zwiększonego obciążenia rośnie zainteresowanie adaptogenami – roślinami i substancjami naturalnymi tradycyjnie wykorzystywanymi we wspieraniu zdolności organizmu do adaptacji.
Czym są adaptogeny?
Adaptogeny to grupa substancji pochodzenia roślinnego i naturalnego, które tradycyjnie wykorzystywano w celu wspierania zdolności organizmu do adaptacji do niekorzystnych warunków środowiskowych oraz zwiększonego obciążenia psychicznego i fizycznego.
Pojęcie adaptogenów pojawiło się w nauce w połowie XX wieku i odnosiło się do substancji charakteryzujących się:
• naturalnym pochodzeniem,
• niską toksycznością,
• niespecyficznym działaniem wspierającym organizm w utrzymaniu homeostazy.
Oznacza to, że adaptogeny nie działają jednokierunkowo jak klasyczne substancje stymulujące. Ich mechanizm obejmuje wspieranie naturalnych mechanizmów regulacyjnych całego organizmu, szczególnie w obrębie układu nerwowego, hormonalnego oraz odpornościowego.
Dlaczego organizm potrzebuje większego wsparcia wiosną?
Wydłużający się dzień i większa ilość światła wpływają bezpośrednio na układ nerwowy i hormonalny. Dochodzi m.in. do ograniczenia wydzielania melatoniny oraz zmian w aktywności kortyzolu i neuroprzekaźników odpowiedzialnych za energię, koncentrację i samopoczucie.
U części osób może wiązać się to z:
• trudniejszą regeneracją,
• większą drażliwością,
• uczuciem przeciążenia,
• spadkiem koncentracji.
Wiosna to także większa ekspozycja na alergeny, pyłki roślin i zanieczyszczenia środowiskowe, które mogą wpływać na aktywność układu odpornościowego i nasilenie procesów zapalnych.
Znaczenie ma również stres oksydacyjny związany z nadmiarem reaktywnych form tlenu (ROS). Powstają one m.in. pod wpływem przewlekłego stresu, niedoboru regeneracji, zanieczyszczeń środowiska czy intensywnego tempa życia. I choć organizm posiada własne mechanizmy antyoksydacyjne, w okresach zwiększonego obciążenia ich wydolność może być niewystarczająca. Dlatego właśnie wiosną coraz większą uwagę zwraca się na substancje roślinne wspierające odporność organizmu na stres psychofizyczny, regenerację i utrzymanie równowagi biologicznej.
Adaptogeny wspierające organizm w okresie przesilenia
W okresie przesilenia najważniejsze znaczenie mają podstawy: odpowiednia ilość snu, regeneracja, regularny ruch, nawodnienie oraz odżywcza dieta. To właśnie one stanowią fundament prawidłowego funkcjonowania organizmu i odporności na codzienne obciążenia.
Łącząc zdrowy styl życia ze wsparciem, jakie oferują rośliny i grzyby adaptogenne, możemy wspierać organizm w bardziej kompleksowy sposób – szczególnie w okresach zwiększonego zmęczenia, przeciążenia psychicznego i obniżonej regeneracji.
Różeniec górski (Rhodiola rosea) – energia i odporność na zmęczenie
Wydłużający się dzień, większa aktywność oraz zmiany rytmu dobowego mogą wpływać na poziom energii i zdolność regeneracji organizmu. W takich sytuacjach szczególnie korzystny może być różeniec górski (Rhodiola rosea) – adaptogen tradycyjnie stosowany w okresach zmęczenia fizycznego i psychicznego.
W literaturze naukowej analizuje się jego potencjalny wpływ na:
• wydolność psychofizyczną,
• koncentrację,
• odporność organizmu na stres,
• energię i witalność
Związki aktywne obecne w różeńcu, takie jak rozawiny i salidrozyd, są przedmiotem badań w kontekście mechanizmów adaptacyjnych organizmu oraz odpowiedzi na obciążenie stresowe.
Reishi – regeneracja i równowaga organizmu
Wiosenne przesilenie często wiąże się również z pogorszeniem jakości snu i trudniejszą regeneracją. Zmiana rytmu dnia, większa ilość bodźców oraz przewlekły stres mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego i utrzymanie prawidłowego rytmu dobowego.
W tym kontekście warto przyjrzeć się adaptogenowi – reishi (Ganoderma lucidum) – tzw. grzyb cesarzy od wieków wykorzystywany w tradycyjnej medycynie chińskiej.
Reishi jest przedmiotem badań w kontekście:
• równowagi organizmu,
• regeneracji,
• odpowiedzi organizmu na stres,
• aktywności antyoksydacyjnej.
Chaga – wsparcie przy stresie oksydacyjnym
Zwiększona ekspozycja na czynniki środowiskowe, takie jak alergeny, zanieczyszczenia powietrza czy przewlekły stres, może nasilać procesy związane ze stresem oksydacyjnym. W takich warunkach organizm jest bardziej narażony na działanie reaktywnych form tlenu (ROS), które w nadmiarze mogą wpływać na przyspieszone starzenie komórek oraz pogorszenie zdolności regeneracyjnych organizmu.
Chaga stanowi źródło licznych związków biologicznie aktywnych, takich jak:
• polisacharydy,
• polifenole,
• enzymy antyoksydacyjne, w tym dysmutaza ponadtlenkowa (SOD),
• melaniny i inne związki o potencjale przeciwutleniającym.
Badania eksperymentalne wskazują, że ekstrakty z chagi mogą istotnie ograniczać poziom stresu oksydacyjnego, w niektórych modelach badawczych nawet o około 50%.
Żeń-szeń (Panax ginseng) – witalność i adaptacja do intensywnego trybu życia
Żeń-szeń koreański to jeden z najlepiej przebadanych surowców, który od lat wykorzystywany jest w fitoterapii jako roślina wspierająca witalność, odporność na stres oraz sprawność psychofizyczną. Zwiększa witalność i czujność, pomaga organizmowi radzić sobie z napięciem psychicznym. Wspiera nas w lepszym radzeniu sobie z ”zadaniami specjalnymi”.
Wybierając preparaty adaptogenne, warto zwracać uwagę na jakość ekstraktu, standaryzację oraz pochodzenie surowca. Warunki środowiskowe istotnie wpływają na zawartość związków biologicznie aktywnych obecnych w roślinie.
Regularność ma znaczenie
Adaptacja organizmu do zmieniających się warunków jest procesem – podobnie działa suplementacja adaptogenami. Ich potencjał obserwuje się przede wszystkim przy regularnym, systematycznym stosowaniu. Pierwsze efekty część osób zauważa po około 2- 3 tygodniach suplementacji, a w praktyce często stosuje się kilkutygodniowe lub kilkumiesięczne cykle, po których następuje przerwa. Coraz częściej wykorzystuje się również łączenie kilku adaptogenów o komplementarnym działaniu.
Warto jednak pamiętać, że adaptogeny nie zastępują podstaw zdrowego stylu życia. Mogą natomiast stanowić wartościowe uzupełnienie codziennego wsparcia organizmu w okresach zwiększonego obciążenia psychicznego i fizycznego. Odpowiednio dobrane adaptogeny będą wspierać organizm nie tylko w okresie przesilenia, ale również pomagać w przygotowaniu do wyzwań intensywnego lata – większej aktywności, wysokich temperatur, podróży, niedoboru snu czy zwiększonego tempa życia.
Tekst: mgr Halina Jurkowska,certyfikowany specjalista terapii Anti-Age
